12 Eylül Darbesi Nedir?
12 Eylül 1980 darbesi, Türkiye'nin siyasi karmaşa, yaygın şiddet olayları ve ekonomik krizle boğuştuğu bir dönemde, Türk Silahlı Kuvvetleri'nin yönetime el koymasıdır. Dönemin ordusu, bu kaosu durdurmak ve ülkeyi yeniden düzene sokmak bahanesiyle meclisi feshetti, siyasi partileri kapattı ve yönetimi devraldı. Bu darbe, Türkiye'nin yakın tarihinde önemli bir dönüm noktası olarak kabul edilir.
12 Eylül Darbesi Neden Yapıldı?
1970'lerin sonlarında Türkiye, artan siyasi ve ekonomik sorunlarla boğuşuyordu. Sağ ve sol görüşlü gruplar arasındaki şiddet ve anarşi tırmanmış, siyasi cinayetler ve terör olayları günlük hayatın bir parçası haline gelmişti. Bu durum, kamu düzenini bozarak toplumda büyük bir güvensizlik yaratmıştı. Aynı dönemde, Meclis'in cumhurbaşkanı seçememesi ve sık sık değişen koalisyon hükümetleri siyasi istikrarsızlığı derinleştirmiş, partiler arası uzlaşmazlıklar yönetimi felç etmişti. Üstelik ülke, yüksek enflasyon, işsizlik ve temel tüketim maddelerindeki kıtlık gibi ciddi bir ekonomik kriz içindeydi. Bu üç temel faktör, toplumsal gerilimi artırarak 12 Eylül 1980 darbesine giden yolu hazırlamıştır.
12 Eylül Darbesini Kim Yaptı?
12 Eylül 1980 darbesi, dönemin Genelkurmay Başkanı Orgeneral Kenan Evren liderliğindeki Türk Silahlı Kuvvetleri tarafından yapılmıştır. Darbenin ardından Evren, yönetimi ele alan ve beş kişiden oluşan Milli Güvenlik Konseyi'nin de başkanı olmuştur. Konseyin diğer üyeleri ise Kara Kuvvetleri Komutanı Orgeneral Nurettin Ersin, Hava Kuvvetleri Komutanı Orgeneral Tahsin Şahinkaya, Deniz Kuvvetleri Komutanı Oramiral Nejat Tümer ve Jandarma Genel Komutanı Orgeneral Sedat Celasun'dur.
12 Eylül Darbesi Öncesi Türkiye'deki Durum Neydi?
1970'lerin sonlarında Türkiye, yoğun siyasi ve ekonomik krizlerle boğuşuyordu. Sağ ve sol gruplar arasındaki siyasi şiddet ve kutuplaşma sokakları kan gölüne çevirmiş, her gün onlarca insan hayatını kaybediyordu. Bu ortamda Meclis, cumhurbaşkanını seçemiyor ve sık sık değişen koalisyon hükümetleri ülkenin sorunlarına çözüm üretemiyordu. Aynı zamanda, Türkiye yüksek enflasyon ve işsizlik gibi ciddi bir ekonomik krizle karşı karşıyaydı. Temel tüketim maddelerinin bile kıtlaştığı bu zorlu süreç, toplumsal huzursuzluğu artırarak 12 Eylül 1980 darbesinin zeminini hazırlamıştır.
12 Eylül Darbesi Sonrasında Türkiye'de Alınan Kararlar Neler?
12 Eylül 1980 darbesinin ardından TBMM feshedilerek tüm siyasi partilerin faaliyetleri durduruldu ve liderler gözaltına alındı. Ülke genelinde sıkıyönetim ilan edildi, temel haklar kısıtlandı ve askeri mahkemeler kuruldu. Darbe yönetimi, yürütmenin yetkilerini güçlendiren 1982 Anayasası'nı hazırlayarak yürürlüğe soktu. Bu süreçte insan hakları ihlalleri de yaşandı; binlerce kişi gözaltına alındı, işkence iddiaları gündeme geldi, siyasi davalardan yargılananlar idam cezasına çarptırıldı ve birçok yayın yasaklandı.
12 Eylül Darbesinin Toplumsal ve Siyasal Etkileri Nelerdir?
12 Eylül darbesi, 1982 Anayasası ile yürütmeyi güçlendirerek Türkiye siyasetini yeniden şekillendirmiştir. Mevcut siyasi partilerin kapatılması ve liderlere siyaset yasağı getirilmesiyle yeni partilerin ortaya çıkması sağlanmış, siyaset bir süre askeri vesayet altında devam etmiştir. YÖK gibi yeni kurumlar kurulurken, sıkıyönetim ve uygulanan baskı politikaları toplumda korku ve pasifleşmeye yol açmıştır. Farklı fikirlerin ifade edilmesinin engellenmesi, aydın ve sanatçılar üzerinde baskı yaratmış ve sivil toplumun zayıflamasına neden olmuştur.
12 Eylül Darbesi Nasıl Son Bulmuştur?
12 Eylül darbe yönetiminin normalleşme süreci, 1982 Anayasası'nın 7 Kasım 1982'deki halk oylamasıyla kabul edilmesiyle başladı. Aynı oylamada darbenin lideri Kenan Evren de Türkiye'nin yedinci Cumhurbaşkanı seçildi. Anayasanın ardından siyasi partilerin kurulmasına izin verilse de, darbe öncesi liderlere siyaset yasağı getirildi. Bu süreç, 6 Kasım 1983'teki genel seçimlerle sona erdi. Askeri yönetimin beklentilerinin aksine, seçimlerde Turgut Özal liderliğindeki Anavatan Partisi (ANAP) ezici bir çoğunlukla iktidara geldi.
