Hatay’ın nadir yerel değerlerinden biri olan “Hatay Sarısı” ipek böceği türü, yıllar süren arayışlar, sabır ve özverili çabalarla yeniden hayat buldu. Bu özel türü koruyup çoğaltan ve geleneksel ipek üretimini yaşatmak için ömrünü adayan Emel Duman, Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan tarafından “Yaşayan İnsan Hazinesi” ödülüne layık görüldü. 59 yaşındaki Duman’ın hikayesi, sadece bir üretim süreci değil, aynı zamanda kültürel bir mirasın korunma mücadelesi.
7 yıl boyunca izini sürdü, yaşlı bir çiftçide buldu
Türkiye’nin tescilli üç yerel ipek böceği ırkından biri olan Hatay Sarısı, 1970’lerden bu yana üretimden kalkmış, hatta kaybolduğu düşünülüyordu. Emel Duman, çocuk yaşta ninesinden öğrendiği ipek böcekçiliğini sürdürürken bu eşsiz türün izini sürmeye karar verdi. Tam yedi yıl boyunca sabırla aradı, iz sürdü, araştırdı. Umudunu kaybetmek üzereyken, ticari amaç gütmeden sadece merhametle ipek böceklerini besleyen yaşlı bir adamda türün son örneklerini buldu. Bu küçük keşif, büyük bir dönüşümün başlangıcı oldu.
Depremde büyük kayıp yaşadı ama pes etmedi
Duman, depreme kadar Hatay’ın Defne ilçesindeki evinde ipek böceklerini yetiştiriyor, üretimi sürdürüyordu. Ancak 2023 depremleriyle yumurtaların %95’ini kaybetti. Buna rağmen kalanları korumayı başardı. Yeniden üretim sürecine girerek, Hatay Sarısı’nı canlandırmayı sürdürdü. Zamanla böceklerin sayısı arttı, koza üretimi başladı ve sonunda Hatay Sarısı yeniden ipliğe dönüştü. Hatay Valiliği'nin de destek verdiği çalışmalar sonucu Hatay Sarısı coğrafi işaretle tescillendi. Artık bu özel tür, hem yerel üreticiye hem de ülke kültürüne katkı sağlayan kıymetli bir miras olarak kabul ediliyor.
El emeği göz nuruyla ipekten kumaşa uzanan yolculuk
Hatay Sarısı’nın üretimi, sabır ve dikkat isteyen bir süreç. Yumurtadan çıkan ipek böcekleri, 30 günlük büyüme döneminde dört kez uykuya girip deri değiştiriyor. Doğal ortamda toplanan çalılar üzerine çıkarak kendilerini koza ile sarıyorlar. Kozalar, kelebekler çıktıktan sonra toplanıyor, önce elyafa, sonra ipliğe, ardından da kumaşa dönüşüyor. Duman, bu ipeklerden hem aksesuar hem de kumaş üretiyor. Şal, fular, atkı gibi ürünler el işçiliğiyle hazırlanıyor. Her biri tamamen el yapımı olan bu ürünler, doğal yapısı ve kalitesiyle dikkat çekiyor. Fiyatlar ise ürünün türüne göre 1500 TL’den başlayıp 10 bin TL’ye kadar çıkabiliyor.
Coğrafi işaretle gelen güven ve gelecek nesillere miras
Emel Duman, Hatay Sarısı’nın adının sıkça taklit ürünlerle anılmasından duyduğu rahatsızlığı da dile getiriyor. Coğrafi işaretle bu sorunun da önüne geçildiğini vurguluyor. Artık tüketiciler, gerçek Hatay Sarısı’nı ayırt edebilecek. Bu sayede hem üretici korunacak hem de yöresel bir değer sürdürülebilir hale gelecek. Emel Duman, bu süreçte bilimsel çalışmalardan da destek alarak geleneği sadece korumakla kalmadı, aynı zamanda belgeleyerek gelecek kuşaklara taşınmasını da sağladı.